جبر واختيار واخلاق يكى از سؤالاتى كه مطرح است آن است كه آيا سجايا وملكات روحي انسان ، قابل تغيير وتبديل هست يا نيست ؟ تمام سيستم هاى اخلاقى با همه اختلافاتى كه از لحاظ هدف ووسيله ، با يكديگر دارند ، يك مطلب را به عنوان أصل مسلم پذيرفته اند وآن اينكه : سجايا وملكات روحي انسان ، قابل تغيير است . وممكن است ( عادت ) جاى ( طبيعت ) را بگيرد . علماى اخلاق مى گويند : ( تربيت ) عبارت است از فن تشكيل عادت ، وعادت براي بشر ( طبيعت ثانوية ) مى شود ، معناى اين جمله اين است كه ساختمان روحي انسان ، قابل انعطاف است وهر حالت جديدى كه به وى داده ومدتي ادامه بدهند ، آن حالت جديد ، صفت راسخه مى شود . در مقابل اين نظريه ، نظريه كساني است كه معتقدند : تعليم وتربيت در افرادى كه سرشت بد دارند ، تأثيرى ندارد . ومعتقدند كه تربيت ، نااهل را چون گردكان بر گنبد است . به عقيدة اين دسته ، امزجه روحي بشر ، عينا مانند طبايع مخصوص نباتات ، جمادات وحيوانات است . وهمان طورى كه هرگز شاخ بيد ، بر ندهد ، ونى بوريا ، شكر ندهد ، وزمين شور ، سنبل بر نياورد ، وآهن بد به شمشير نيك تبديل نشود ، آدم بد سرشت ، زشت طينت وبد گوهر نيز پاك نهاد وپاكيزه نفس نشود . ومصدر اعمال نيك نگردد . وآن كس كه سرشت أو را بد آفريدند ، تغيير سرشت نخواهد داد . گليم بخت كسى را كه بافتند سياه * به آب زمزم وكوثر سفيد نتوان كرد